banderoll med text mänskliga rättigheter

Govva: Marie Enoksson

ON ja álgoálbmogat

Ovttastuvvan Našuvnnat leat iešguđet láhkai bargan álgoálbmogiid áššiiguin miehtá máilmmi. Sullii 470 miljovnna olbmo birrasii 90 riikkas gullet álgoálbmogiidda, mat measta álo leat unnitlogus riikkain, maidda ieža eai leat beassan mearridit rájáid.

Ovttastuvvan Našuvnnat (ON) leat 193 stáhta ovttastupmi, mii vuođđuduvvui 1945:s. Miellahttuvuohta lea rabas "buot stáhtaide mat háliidit bargat ráfi ovdii" ja mat dohkkehit ON-njuolggadusaid ja mat háliidit ja nagodit ollašuhttit dáid geatnegasvuođaid. Váldočoahkkin mearrida miellahttuvuođa Sihkkarvuođaráđi ávžžuhusaid jelgii.

ON ásahuvvui álmmolaččat skábmamánu 24. beaivvi 1945 go eanetlohku čálii vuollái ON-njuolggadusaid, earret eará Kiinná, Frankriika, Sovjetlihttu, Stuorra-Británnia ja USA. ON-njuolggadusain boahtá ovdán miellahttoriikkaid vuoigatvuođat ja geatnegasvuođat, dehálaš ásahusat ja bargovuogit. Golggotmánu 24. beaivi gohčoduvvo maiddái ON-beaivin.

Ulbmil

Ovttastuvvan Našuvnnaid ulbmil lea bisuhit ráfi ja dorvvolašvuođa riikkaidgaskasaš, ovddidit ustitlaš oktavuođaid álbmogiid gaskkas ja ovttasráđii čoavdit riikkaidgaskasaš ekonomalaš, sosiála, kultuvrralaš ja humanitára váttisvuođaid. Ovttastuvvan Našuvnnat galget bargat dan ovdii ahte gudnejahttet vuđolaš olmmošvuoigatvuođaid ja friddjavuođaid, ja galgá leat guovddáš mii ovttastahttá miellahttoriikkaid doaimmaid.

Álgoálbmogat

Olmmošvuoigatvuođat gustot maiddái álgoálbmogiidda ja čeardaálbmogiidda. Go sii dávjá leat unnitlogus dain riikkain gos orrot, de dárbbašuvvojit erenoamáš deklarašuvnnat ja konvenšuvnnat mat suddjejit sin vuoigatvuođaid.

ON:a álgoálbmot meroštallan Cobo-guorahallama ektui, celko ahte álgoálbmogat leat:

  • dat geain lea historjjálaš bistevaš ássan guovlluin, maid earát vuollástedje dahje koloniserejedje maŋŋil
  • geat atnet sierra álbmogin dábálaš álbmogis, mii dál orru dán guovllus
  • dat geat háliidit seailluhit, ovdánahttit ja joatkit iežaset árbevirolaš guovllu ja čearddalaš identitehta boahttevaš buolvvaide 

Dát lea vuođđun dasa ahte sii ain leat sierra álbmogot, iežaset kultuvra, sosiála ja riekteásahusat ja vuogádagat.  

Vuoigatvuohta ovddasteapmái 

Dan rájes go ON ásahuvvui, de leat álgoálbmogat rahčan dan ovdii ahte besset ovddastit iežaset ON-vuogádagas. Vaikko ON dábálaččat bargá olmmošvuoigatvuođaiguin, nugo álgoálbmot gullevaš áššiiguin, muhto álgoálbmogiin eai leat beassan ovddastit iežaset go dušše sorjjasmeahttun stáhtat sáhttet leat miellahttun ON:s.

Go iešmearrideami vuoigatvuođaid dohkkeha olbmuide, nugo 1966 konvenšuvnnas, de lea álkit digaštallat álgoálbmogiid vuoigatvuođaid. Ovtta eará dehálaš rievdadusa dahke 1970 go ON guorahallagođii vealahuvvojit go álgoálbmogat ja mo. Maŋŋelaš de čađahii ON erenoamášdieđiheaddji José Martinez Cobo guorahallama makkár váikkuhusat leat álgoálbmogiid vealaheamis. Dát dagahii ahte ON gulaskuttai  ollu álgoálbmot ovddasteaddjiiguin miehtá máilmmi.

ON:a olmmoš vuoigatvuođa komissára ásahii borgemánu 9. b. 1982 álgoálbmot bargojoavkku (WGIP), mii lea forum, mas guldalit álgoálbmogiid váttisvuođaid ja vuoigatvuođa bargguid. Riikkaidgaskasaš bargiorganisašuvdna ILO dohkkehii 1989 konvenšuvnna 169 álgoálbmot vuoigatvuođaid birra. 2002 ásahuvvui Álgoálbmogiid Bistevaš Forum, mas lea juohke jagi čoahkkin New Yorkas. 

Álgoálbmotdeklarašuvdna 

Čakčamánu 13. beaivvi 2007 mearridii ON váldočoahkkin álgoálbmotdeklarašuvnna. Julggaštusas biddjojuvvo unnimusstandárda dasa mo álgoálbmotáššit galget meannuduvvot, muhto deklarašuvdna ii geatnegahte miellahtu riikka lágalaččat. 

Senast uppdaterad: 5 augusti 2025 av Jonny Skoglund.