Geas lea fápmu?
Jurdda ahte álbmogat lea nu earáláganat sáhttá fas šaddat ideologiija mii dagaha nu gohčoduvvon joavkohierarkiija dahje fápmostruktuvrra, mii mearrida gii beassá mearridit, geas lea fápmu. Rasismma váldoulbmil lea sirret álbmogiid dahje joavkkuid ja nu dohkkehit dáid erohusaid nu ahte sáhttet bealuštit ahte gieđahallat joavkkuid iešguđege láhkái. Váldi sáhttá gis dagahit iešguđetlágan daguid mat nannejit erohusaid. Sivalaččaid válljejit, ásahusat ásahuvvojit – dahje bággojohtimiid mearridit, deporteremat dahje vaikko vel jávkadit dihto álbmogiid. Jos rasisttain ii leat duohta fápmu, de sii geavahit ráđđenteknihka ja jávohuhttet ja baldet uhkidemiiguin.
Iešguđetlágan rasismmat
Gávdnojit iešguđetlágan rasismma; nugo kultuvrralaš rasisma, sisabahkkenrasisma ja jávkadanrasisma. Sáhttá maid earuhit rasismma ja ”rasialismas”. Ovdamearkka dihtii lea rasisttalaš go komihkkár nugo Robert Gustafsson garvoda sápmelažžan ja láhtte dego lea juhkan, dahje go levvet govat mas vuoras sámi nisu lea bassaladdamin, masa lea čállon ”tvättlapp”.Rasisma ja rasisma
Rasialisma ja och rasifieren
Olbmot eai soaitte oaivvildat baháid, dat lea «dušše leaika dahje leat suohtastallame» - muhto dat sáhttá čuohcat garrasit dasa geainna leaikkastallet. Dán maiddái gohčodit muhtumin árgabeaivve rasisman, muhto ii galgga duššin dahkat rasismma maid beaivválaččat vásiha. Rasialisma ii leat rasisma, muhto rasisma lea rasialisttalaš jurddašanvuogi vuođđu.
Rasifieren lea go bidjá olbmuide, geain lea eará duogáš iežas stereotiippalaš ovdagáttuid ja iešvuođaid. Boahtte lávki lea dehumaniseren. Jos eai ane soapmása olmmožin, de boahtte lávki lea: čatnat erohusaid fápmui ja vuoigatvuođaide.
Historjjálaš geahčasteapmi
1700-logus čálii muhtun mátkkošteaddji Sámis: “earret ábegáhttu, de leat lappat (sámit) eanemus olbmolágan sivdnádus.” Australia kolonisttat lávejedje somá dihtii mannat báhčit aborigiinnaid sotnabeivviid, dat han ledje dego eallit. 1800-logu loahpas čuoččuhedje riikkabeaiáirasat sámit lea riegádan dihto "čearddalašvuođa iešvuođaiguin" mat dagahit ahte sin vuolit dási álbmogin. Danne eai sáhttán eallit dego “siviliserejuvvon” olbmot albma viesuin. Dalle dat sáhttet "šlieddat" ja hilgut bohccuidis. Jagis 1928 mearridii Riikabeaivi ahte sámit geain eai lean boazodoalus, eai galgan leat sámi vuoigatvuođat, mearrádus mii váikkuha ain otná beaivve Ruoŧa sámi politihkkii.
Buohkat leat sivalaččat
Go guoská rasismma historjái, de buohkat leat sivalaččat. Dat sáhttá oaidnit religiovnnas historjjálaččat, filosofiijas, diehtagis ja politihkalaš lihkadusain. Historjjálaččat sáhttá oaidnit dan oskkus, e, filosofiija rolla, dieđa rolla ja politihkalaš lihkadusaid rolla. Vašši ja vuosteháhku leat dagahan vuogádagaid, mas rasisma lea institušonaliserejuvvon. Muhtumin nu ahte ieža eat fuomáš iežage dan, dávjá eat fuomáš ovdal go ieža vásihat dan.
Virgeolmmožin dahje politihkkárin lea álki mearrádusaid dahkat ja jáhkkit ahte leat váldán vuhtii buot beliide ja iige leat ulbmil vealahit geange – ja dattege dahket dan. Dainna go struktuvrralaš rasisma gávdno Ruoŧa servodagasge.
Danin fertet mii álo bargat rasismma ja vealaheami áššiiguin ja guorahallat iežamet.
Danne leage ON:a olmmošvuoigatvuođaid julggaštus ásahuvvon.